De toestand in de (binnen) wereld, deel 41, door Bert-Jan van der Mieden

Angst, betekenis en morele keuze in een onzekere wereld

Deze maand treedt in Nederland een minderheidskabinet aan. Met uitgesproken intenties, maar ook met een kwetsbare basis. Tegelijkertijd verhardt wereldwijd het geopolitieke landschap: machtsblokken staan scherper tegenover elkaar, het kernwapenverdrag is niet meer ondertekend, en de reële angst voor een nieuwe wapenwedloop groeit. Dat alles raakt niet alleen de internationale veiligheid, maar ook iets fundamenteels: ons vertrouwen dat welvaart en welzijn, voor onszelf én voor de huidige en toekomstige generaties, behouden en gerealiseerd kunnen worden.

Wat op het wereldtoneel zichtbaar is, herhaalt zich vaak op kleinere schaal: de neiging om bij onzekerheid terug te vallen op eigenbelang, de korte termijn en machtspolitiek. Dat geldt voor staten, maar ook voor organisaties en politieke partijen. Juist daarom is dit moment geen aanleiding tot cynisme, maar tot morele moed en helderheid. Want welvaart zonder welzijn is leeg, en welzijn zonder welvaart is kwetsbaar.

De Sustainable Development Goals (de SDG’s) en de Mensen- en Kinderrechten (de MKR) zijn in deze context geen abstracte idealen, maar een concreet en internationaal gedeeld kader om richting te kiezen en te houden. Als moreel kompas om een menswaardige, veilige en perspectiefvolle toekomst te realiseren voor onszelf, de huidige en toekomstige generaties.

De angst voor een derde wereldoorlog hangt als een schaduw over deze tijd. Geopolitieke machtsblokken verharden, autocratische en narcistische leiders tarten de democratie en de MKR en oorlogen en conflicten slepen zich voort. Niet verwonderlijk dus dat dit veel mensen raakt. Angst is een menselijke reactie. Maar angst moet niet het stuurwiel van ons leven worden. Angst en onzekerheid zijn signalen dat er iets op het spel staat: namelijk de realisatie van ons zielsverlangen. De vraag is hoe we daarmee omgaan.

Angst is een signaal, geen stuurwiel

Angst wijst op kwetsbaarheid en betrokkenheid. Wie niets voelt, heeft zich innerlijk al teruggetrokken. Maar als angst alles gaat bepalen, vernauwt zij ons blikveld. Het kan dan leiden tot doemdenken; dat alles misgaat. Gelukkig biedt een levensbeschouwing die uitgaat van zin en betekenis het benodigde tegenwicht. Niet om het lijden te ontkennen – er is immers geen plus zonder min! – maar omdat we weigeren het lijden het laatste woord te geven. Het erkennen van angst en het accepteren van lijden is geen capitulatie, maar een vorm van realisme. Realistisch optimisme biedt ons de benodigde ruimte voor een morele keuze.

De binnenwereld als beginpunt voor het realiseren van vrede

Wereldvrede begint niet in diplomatieke bijeenkomsten of op slagvelden, maar in onze eigen  binnenwereld. Polarisatie, ontmenselijking en machtspolitiek worden veroorzaakt door onze innerlijke tweespalt tussen schijn en zijn. Zorg voor onze binnenwereld is daarom geen privéaangelegenheid, maar een ethische opdracht.

Als we trouw blijven aan ons eigen morele kompas en bereid zijn te luisteren naar onszelf, de ander en het andere, dragen we bij aan vrede. Duurzame verandering ontstaat alleen als we zorgvuldig bouwen aan een luisterrijke toekomst, door het integraal realiseren van de SDG’s en de MKR. Zie www.ikverbind.nl. En deze wereld wordt alleen maar stabieler, als we onze medeverantwoordelijkheid nemen voor het geheel en multidisciplinair gaan samenwerken.

Zin- en betekenisgeving is een noodzakelijke vorm van verzet

We leven in een tijd van ingrijpende en verontrustende veranderingen. Verandering roept onzekerheid op en onzekerheid kan omslaan in angst, of in krampachtig vasthouden aan het bestaande en het oude. Toch hoeft verandering geen bedreiging te zijn. Zij is in feite een uitnodiging om de zin en de betekenis ervan en ons zielsverlangen te onderzoeken.

Het leven vraagt dan van ons om de huidige situatie te accepteren en te onderzoeken hoe we ermee om kunnen gaan, zonder ons Zelf te verliezen. Dat betekent: erkennen dat de wereld niet altijd maakbaar is, maar ook dat het leven niet zinloos is. Zin- en betekenisgeving zijn een stille, krachtige vorm van verzet tegen cynisme en toenemende ontmenselijking. Wie gelooft dat het leven zinvol is en betekenis heeft, weigert mensen te reduceren tot schietschijf, pionnen, vijanden of rapportages en statistieken. Dat is niet naïef, maar je verantwoordelijkheid nemen.

Kleine morele daden in een grote geopolitieke werkelijkheid

We leven in een wereld die vaak hard, onverschillig en onmenselijk is. De aarde, onze kwetsbare medemensen en onze andere medeschepselen vragen om ons uit te spreken en betrokken te zijn en te blijven in plaats van weg te kijken. We kunnen de wereld niet veranderen, maar we kunnen wel binnen onze eigen invloedssfeer onze unieke bijdrage leveren aan het grotere geheel en aan het realiseren van een luisterrijke toekomst voor de huidige en toekomstige generaties. Onze zorgvuldigheid en terughoudendheid in het oordelen over anderen is daarbij cruciaal. Het oordelen en spreken over anderen op basis van geen of onvoldoende informatie is wellicht de meest voorkomende oorzaak van zinloos lijden en geweld. Onze keuzes, beslissingen en daden doen ertoe. In negatieve en positieve zin.

Het aanvaarden van lijden betekent niet dat we berusten in onrecht. Integendeel: het maakt de inzet voor de MKR des te urgenter. De SDG’s geven deze inzet een concreet en hoopvol kader. Ze verbinden het grote wereldtoneel met het dagelijkse leven en laten zien dat mondiale verantwoordelijkheid begint bij lokale betrokkenheid en actie.

Angst kan ons verlammen, maar ook wakker schudden. Zinvol en betekenisvol leven biedt geen garantie op succes, maar doet ons wel nooit opgeven en als realistische optimisten te staan en te gaan voor de SDG’s en de MKR. Dat is, juist nu in deze tijd, de meest wezenlijke en beste – en mijns inziens de enig goede – keuze die we kunnen maken.

Een morele uitnodiging aan de leidinggevenden

Juist nu, in een tijd waarin in Nederland een minderheidskabinet aantreedt – ongetwijfeld met goede bedoelingen, maar kwetsbaar voor partijbelangen en korte-termijngedrag – is morele reflectie pure noodzaak. Wat zich op wereldschaal afspeelt aan machtsdenken, egoïsme, egocentrisme en het puur gaan voor eigenbelang en eigen gewin, speelt zich hier in het klein ook af. Dat is inherent aan de mogelijkheid tot schijngedrag van mensen.

Daarom nodig ik jou – en in het bijzonder eindbeslissers in overheid, politiek, bestuur, organisaties en instellingen – uit om morele reflectie structureel te verankeren. Niet als incidentele gewetensmomenten, maar als een vast onderdeel van gezamenlijk leiderschap.

Vragen voor je team, die je wekelijks op de agenda kan plaatsen:

1. In hoeverre dienen onze besluiten aantoonbaar het algemeen belang? En waar dreigen deel- of persoonlijke of partijbelangen de overhand te krijgen?
2. Welke gevolgen hebben onze keuzes en beslissingen niet alleen voor vandaag, maar voor de huidige en de generaties na ons? En voor de kinderen die geen stem hebben?
3. Waar, wanneer en hoe gebruiken wij macht op een oneigenlijke manier? En waar als verantwoordelijkheid om ruimte te scheppen voor het realiseren van de SDG’s en de MKR?
4. Welke SDG’s en de MKR worden door ons gerealiseerd en versterkt, en welke staan of komen onder druk te staan?
5. Hoe verhouden onze kortetermijnoplossingen zich tot de lange-termijndoelen van duurzaamheid en rechtvaardigheid, zoals verwoord in de UVRM en de Sustainable Development Goals?
6. Wat vraagt dit moment van ons aan morele moed, deugd en volharding in het goede?

Deze vragen zijn niet bedoeld als een morele toets achteraf, maar als een kompas vooraf.

Intergenerationele verantwoordelijkheid als maatstaf

Intergenerationele verantwoordelijkheid betekent dat we erkennen dat onze beslissingen nooit waardenvrij zijn. Ze werken door in levens die we niet kennen en in toekomsten die wij zelf niet zullen meemaken. Kinderen zijn de meest concrete maatstaf van beleid en bestuur. Zij hebben recht op kwalitatief goed onderwijs, op een veilige leefomgeving, een goede fysieke, mentale, emotionele, sociale, relationele en spirituele gezondheid. Zij hebben recht op vrede en integere, praktische duurzaamheid. Dat vraagt om minder egoïsme en egocentrisme.

Realistisch optimisme: waarom handelen wél verschil maakt

Optimisme is pas geloofwaardig als het realistisch is. Dat betekent dat we moeten erkennen dat macht kan corrumperen, belangen kunnen botsen en goede bedoelingen niet altijd tot de gewenste uitkomst leiden. Maar het betekent óók dat we erkennen dat systemen door mensen worden gemaakt en dat zowel ons doen als ons laten ertoe doet en consequenties heeft.

Iedere eindbeslisser heeft invloed. Niet allesbepalend, wel richtinggevend. Door verantwoordelijkheid te nemen binnen de eigen rol, door tegenspraak te organiseren, door de MKR en de SDG’s consequent als toetssteen te gebruiken, kunnen we het tij niet in één keer keren, maar wel fundamenteel en duurzaam verleggen! Wij zijn niet machteloos. We zijn verantwoordelijk. Wie vandaag besluit met oog voor de volgende generatie, kiest niet voor naïeve hoop, maar voor realistisch optimisme: het vertrouwen dat menselijk handelen, hoe begrenst je invloed ook is, het positieve verschil maakt. Dat is geen grootse belofte, maar een dagelijkse opdracht.

Voor wie wil doorpakken!

Vanuit het Globaliseringscentrum creëren wij ruimte waar denken en praten overgaat in handelen. Inhoudelijke bijeenkomsten waarin eindbeslissers, professionals en betrokkenen kennis, ervaring en perspectieven uitwisselen rond de MKR en de SDG’s, met als doel te komen tot concrete acties en samenwerkingen.

In 2026 organiseren wij hiervoor een aantal open bijeenkomsten (06 maart, 19 juni, 18 september en 11 december). Ze zijn bedoeld als uitnodiging: van bewust worden en bewust zijn naar bewust doen en van gedeelde analyse naar gedeelde verantwoordelijkheid en gezamenlijke actie.

Bouw mee aan de mogelijke en gewenste toekomst en meld je aan: www.ikverbind.nl